Won ich di letschti Wùche dùr öisers schöön Doorf gloffe bìn, hȁni müese vor eme Brùne mìt de Joorzaal 1888 schtoobliiben ùnd noowesìne. Ich hȁ mer dȁnn Gìdanke gmacht, was ì der Vergangehȁit en öffetliche Doorfbrùne fȕr d Doorfbìwoner fȕr e groossi Bìdüütig ghaa hȁt. Es hȁt jo ìm letschte Joorhundert no ìn wenigschte Hüüseren en Wasserhaane ggëë, ùnd di mȁischte Lüüt hȁnd esoo ìres Bruuchwasser eme prìvaate, oder ìm Dorf zmȁischt öffetliche Brùne müese go hole. Daas nȕd nù zùm Choche! Nȁi, au zùm sich wȁschen ùnd vìll au fȕr di grooss Wösch hȁt s Wasser müese vom Doorfbrùne zuetrȁit wëërde. Miines Wȕsses sìnd zwoor di zwȁitȁilte Brȕne defȕȕr doogsii, das mer ìm ùndere, chliinere Tȁil hȁt chöne Wösch schpüele. Der ober Tȁil hȁt aber ìmmer müese suuber bliibe zùm Vee trȁnken ùnd sùscht suubers Wasser hole.
Ich wùùrd glaube, das die Brȕnen ùnd ìri Wasserrȁcht no vìll zù Mȁinigsverschìdehȁiten ùnd Schtriit gfüert hȁnd. Drùm sìnd jo au vìli Wasserrȁcht gaar uusfüerli ùnd mìt vìle Wȁnn ùnd Aber gschrìbe woorde.
Es ìscht aber am Doorfbrùne nȕd nù Wasser gholt woorde, nȁi mer hȁt doo denand au troffen ùnd öppen en ›Schwȁtz‹ oder e ›Hȁchlete‹ veraaschtaltet – ȁini ooni Chuuder und Wëërg! Sìcher sìnd doo au Sache dùregnoo woorde, won sùscht s Tagesliecht gschoche hȁnd. Ùf di ander Siiten ìscht aber de Doorfbrùnen ìmmer au de Trȁffpùnkt vo de Doorfjuged gsii, wo sich allergattig zaarti Band hȁnd chönen ergëë. Di jùnge Walder sìnd’s jo sìcher au vìli Mool gsii, wo am Brùne s nöötig Wasser hȁnd müese go hȁihole. Es hȁt mìr emool en alti Frau verzelt, das Wasserhole seig ìmmer es ›Mues‹ gsii, bsùnderbaar bì ìrem eltschte Bueb, wo sich ìmmer hebi wele trùcke dervoo. Aber ùf ȁimool seig dëë ganz ooghȁisse de Mueter go Wasser iehole. Si hebi dȁnn aber glii gmërkt, das d Tochter vom nöje Noochber ìm Choschthuus d Uursach vo dem Iifer seig, heb doch dëë schier schtùndelang chöne karisiere bìm Brùnen ùne, de Chessel sei debei di längscht Ziit ȕberloffe …
Die Walder Doorfbrȕne won hȕt no lauffed wëërded vo de Wasserversoorgig Wald mìt Wasser versoorget ùnd regelmäässig vom Toni Mȕller ì der Blȁiki kontroliert ùnd bbùtzt. Uurschprȕngli hȁts ìm Doorf verschìdni Brùnegnosseschafte ggëë, öppe die vo Hefere, Saagerȁi ùnd Tobel. Di wìchtigscht ìscht aber die ìm ȁigetliche Doorf, won scho ab em Joor 1827 als Trȁȁgeri vom ›Waldermäärt‹ gnȁnnt wììrt. Die Uurkùnd datiert no em Büechli ›Aus vergangenen Zeiten‹ vom Nazionaalroot Hess ìm Guetebërg, vom 14. Juli 1827, ùnd bìsȁit, das mer d Brùnegnosseschaft mìt em Iizùùg vom Schtandgȁlt, aber au mìt der Kontrole vo Maass ùnd Gwìcht bìuuftrȁit hȁt. Aber au de Veemäärt ìscht Sach vo de Brùnegnosseschaft gsii, e Ziit lang sogaar all Mönet. Bìs ìm 1832i ìsch s Vee ìm Tanzhoof uufgfüert, ùnd ìscht dȁnn wȁg de Nȍȍchi zùr Chìlen ùf d Wìse vom Gmȁindamme Honegger verlȁit woorde.
Jetz aber zù de hȕt no lauffede Doorfbrȕne! Es schiint mer, das ìm 1888i e ganzi Rȁȁje Brȕne, wo vorane vìlìcht en hölzige Troog ghaa hȁnd, dùr en schtȁinigen ersetzt woorde sìnd. Asen ìm Ùnderpùnt, bìm Schwizerhoof hìne, bìm Lìndebaum, ùnd ìch glaube fascht, au dëë ì de Heferen obe. Deet obe lauft aber ìmmer no Wasser vo sȁberen alte Brùnegnosseschaft, zwoor mìt em Vermërk ›Kein Trinkwasser‹. Ich glauben aber, es wùùrd chuum öpper chrank dervoo, sìnd doch sìcher d Hefner ì früenere Ziite nȕd weniger alt woorden als anderi Walder. De grooss toppelröörig Brùnen a der Thaliaschtrooss ìm Tobel ùne, won lȁider ìm Momȁnt nȕme lauft, trȁit d Joorzaal 1862, ùnd au dëë ìm Tanzhoof hìne tȕȕrfti öppen ùs der gliiche Ziit schtame. Grad hìnder s Uuremachers hìne schtoot dëë au hȕt no dem verschteckte Platz woll aa. Bì der Abzwiigig vo de Paanhoofschtrooss hȁt d Gmȁind ìm 1915ni, wo’s ùs em eemoolige Doorfschuelhuus es Gmȁindshuus ggëë hȁt, en wäärschafte Brùne lo errìchte. Au de Brùnen ìm Chìlepäärkli bì de reformierte Chìle trȁit e tȁnkwȕȕrdigi Joorzaal: 1932 ìscht a dëre Schtell s alt Sekundaarschuelhuus abbroche woorde, zùm enere brȁitere Sanetooriumschtrooss mìt eme Trottwar Platz mache. Vor der ›Alte Chroone‹, ùf der andere Siite vo de Chìle, ìscht ìm 1926i en nöje Brùne hërechoo (Siehe ›E Brùnegschìcht‹). En ȁinzige Troog mìt Hùnditrȁnki ìscht bì der alte Chrooneschüür hìnder de Poscht verwȕrklichet ùnd ìscht sìd 1938 als Laufbrùnen ìm Bìtrììb. Zùm Vee ùnd Ross trȁnke hȁnd sìcher d Brȕne bìm Potte Bërt ìm Schpìttel ùnd dëë bìm Schtùck hìne ddienet. Bìm groosse Troog ìm Schlìpf hȁnd aber d Füürweerler vor Jooren ìri Schlüüch retabliert, ùnd em Ulrich Lyner sini Gärtner hȁnd deet Wasser gholt zùm de Gaarte schprȕtze. En ganz schööne chliine Brùnen ìscht sìcher wenige Walder eso rìchtig bìkannt, dëë a der Metzggass mȁini, mìt de Chìndefiguur, grad nȁbet s Minnige Metzg. Nöjeren Daatums ìscht sìcher de schöön rùnd Brùnetroog vor em Taalgaarten ùsse (Huus Caminada). Der eltischti Brùne, esoo schiints mer, ìscht dëë bì de Wìndegg obe. Mìt em Wappe vo de Gërberzouft erìnneret ër draa, das doo ìn früenere Ziite Tierhüüt zù Lȁȁder ggërbt woorde sìnd. Doo hȁt aber woll nù d Iiwonerschaft vo dem alteerwȕrdige Huus s Rȁcht ghaa zùm Wasser hole.
Es tüecht mi schöön, das au ìnere Ziit wo jedwȁdes de Wasserhaanen ì der Chùchi ùnd ìm Baad chan bìnȕtze, no en alti Sach wie das öiseri Doorfbrȕne sìnd, tȍȍrff wiiterbìschtoo. Aber au, das d Iiwonerschaft eso es schööns Ȕberbliibsel ùs vergangene Ziite wiiterhii tuet ùnderhalten ùnd pflȁge. Es ìscht jo scho gaar nȕme sȁlbverschtȁntli, das es ȕberhaupt no en Brùne mìt suuberem Wasser gìt, verschwìgen aber au, das öppis wo kȁin Gwȕnn abtrȁit no wiiters tȍȍrff a anderi Wërt vo de Schöpfig maane.