Bìs ìm 1935i s Telifoon automatisiert woorden ìscht, hȁts ìm eerschte Schtock vo de Walder Poscht es Teligraafenamt ghaa. De Taag dùùr sìnd vier Persoone, znacht ȁini doo bìschȁftiget gsii. Ȁimool mìt de Hëërschtelig von Telifoonverbìndige, dȁnn aber au mìt der Etgȁgenaam vo Teligramm. Die hȁnd dȁnn au müese zuegschtelt wëërde. Esoo ìscht ìmmer öpper ùsser Huus ùnderwȁgs gsii. Ì de Nacht ìscht dȁnn nùr ȁi Persoon ùf em ›Amt‹ gsii. D Teligramm, wo dȁnn choo sìnd, hȁt 12 Joor lang en Ùnggle vo mììr, der Emil Brȁndli ìm Halperg obe, en Brüeder vo de Mueter, vertrȁit. Wȁnn ëër ùmegsii ìscht, hȁt mer ìnn au de Taag öppen ùf de Wȁȁg gschìckt, wȁnn de Haseschtrìck oder anderi entfëërnti Oort hȁnd müese bìdient wëërde. S Elsi Chìndlimaa vom Chìlacher hȁt vo 1927-35 ùf em Walder Teligraafenamt zeerscht gleert ùnd nochane gschaffet. «Teligraafenamt Wald – Verbìndung bitte?» Esoo hȁnd sich die Lüüt ùf em «Amt», mȁischtens Fraue, gmȁldet. Der Aarüeffer hȁt dȁnn d Nùmeren aaggëë, wo’s hȁnd müese ›schtöpsle‹. Das ìscht bì de Militäärteligrȁȁflere no ìn 50er - 60er Jooren esoo gsii. Au ì vìllne Schpitȍȍler ìscht no lang e dërewȁg Verbìndig mìt de Paziȁnten ì de Zìmmere gmacht woorde.
S Elsi Brȁndli-Chìndlimaa z Grabs obe hȁt mìr verzelt, wie das amel ùf dem Teligraafenamt zue- ùnd hëërggange ìscht. «Wȁnn en Aarueff choo ìscht, dȁnn ìsch daas mìt ere schrìlle Gloggen akustìsch, aber au dùrs Uuflüüchte vome Lȁmpli chùndtoo woorde.» Der Aarüeffer hȁt dihȁime de Höörer ìd Hand gnoo ùnd dȁnn a de Kùrble trȕlet, das die Ìmpùls ìm ›Amt‹ d Gloggen ùnd Lȁmpli betäätiget hȁnd. Wȁnn d Nùmere, wo mer hȁt welen aalüte, scho bsetzt gsii ìscht, hȁt das d Teligrafìschtìn gmȁldet. Anderefalls sìnd d Nùmere, wo mer dìrȁkt hȁt chöne verbìnde, mìt farbige Banaaneschtecker gschtöpslet woorde. Fȕr Verbìndige wiiters ewȁgg hȁt daas a de Zȁntraale, ȕbers Fëërnamt Zȕri d Verbìndig verlangen ùnd dȁnn der Aarüeffer ùf di sȁb Lȁitig ›dùreschtöpsle‹ müese. Ùf Zȕri abe seiged e ganzi Rȁȁje Lȁitige gloffe. All schöön nùmeriert ùnd mìt de gliiche Farb bìzȁichnet! Die Telifoon, wo’s doozmool ì de Gmȁind ggëë hȁt, sìnd vìlmools öffetlichi Schprȁchschtazioone gsii. No jedem Aarueff vo Frönde hȁt mer drùm bìm Teligraafenamt d Taxe gfrooget, die ìscht abglȁȁsen ùnd em Abonȁnt wiitersggëë woorde. Dȁnn heig mer aber die Taxen em Abonȁnt au müese siim Konto bìlaschte. Doo hȁts no kȁi automaatischi Zeler fȕr jeden Aaschluss ggëë. Es ìscht dȁnn schiints au voorchoo, das bì zȁmeghȁnkte Nùmeren em Rand vom Netz, öppen ìm Fȁlmis ùnd anderswoo, en Noochber em andere sini Gschprȍȍch abgloset hȁt. Do seigs dȁnn Sach vo denen ùf em ›Amt‹ gsii, wȁnn mögli eso Mìssbrüüch z verhìnderen ùnd d Missetääter z verwaarne. [ 65 ] Wȁnn es Gschprȍȍch fërtig gsii ìscht, hȁt der Aarüeffer de Höörer uufglȁit ùnd mìt de Kùrblen ›abgschȁlet‹. Ìm Amt hȁts glüütet, ùnd s Lȁmpli hȁt aafoo blìnke. S Tanten Elsi hȁt mer verzelt, es seig hauptsȁchli em Nomìttaag ùnd z Nacht verbote gsii, ùf ›d Chroomesiite‹ gȁg em Beck Hess ȕbere d Fȁischter offe z haa. Dëë hȁt jo scho em Morgen am Zwȁi müsen ìd Bachschtùbe. Ase hett en di luut Glogge vom Teligraafenamt bìm Schloof gschtöört. Fȕr d Teligrafìschtìn ùf em ›Amt‹ seigs ìm Nachtdienscht aber e Bìruhigùng gsii, z wȕsse, das ìm Noochberhuus au öpper am Schaffe seig. Sìcher het mer ìm Nootfall vo deet au Hìlf ȕberchoo.
Ùf em Walder Poschtgìbäu ìscht au no em Umbou vom Huus no es Tȕrmli ùf em Tach erhalte bblìbe. Doo sìnd an Iselatoore d Telifoonlȁitige ìn all Hìmmelsrìchtigen useggange. Daas hȁt ì miner Jugedziit uusgsee, wien es Schpìmùggenetz, wo sich ȕbers ganz Doorf vertȁilt hȁt. Das Walder Teligraafenamt hȁt ì dëre Ziit, wo s Elsi Chìndlimaa doo gleert ùnd gschaffet hȁt, es Fräulein Schtadelmaa glȁitet. Sii ìscht verantwortli gsii fȕr de ganz Bìtrììb. D Iitȁilig fȕr de Nachtdienscht ùnd fȕr d Ȁssesablöösige sìnd vo ìre bìschtìmmt woorde. Dȁnn hȁt aber d Lȁiteri vom Teligraafenamt au müese Gschprȍȍchstaxen ùnd Teligrammchöschten abrȁchne. D Teligramm sìnd notüürli nȕd ì Buechschtabeschrìft iechoo. «Bìwoori – doo ìscht de Schtrȁiffe Papiir am ›Teligraaf‹ mìt Morsezȁiche bìdrùckt woorde, wo dȁnn hȁnd müesen ìd Buechschtabeschrìft ȕbertrȁit wëërde!» Fȕr es Teligramm fùrtschìcke hȁt d Teligrafìschtìn mìt de Taschte jede Buechschtaben ì Phȕnktli ad Empfȁngerschtazioon wiiters gëë. Eso seig s Leere vom Morsenalfabeet di eerscht Bìdìngig fȕrs Schaffen ùf em ›Amt‹ gsii. Au s ȁigetlichi Morse, möglichscht rasch ùnd fëëlerfrei, hebi am Aafang fliissig müese güebt wëërde.
Wȁmmer Vergliich ziet zù hȕt, wo mer vo dihȁimen ì der Schtùben uus ì ali Wȁlt sofort ùnd automaatìsch chan telifoniere, oder mìt eme Faxgräät Mȁldigen ùm di ganz Ëërde chann schìcke, dȁnn muetet ȁim das Walder Teligraafeamt wie wiit zrùgglìggedi ›Noschtalgii‹ aa. Aber sìnd doch nù grad 60 Joor veerschtrìche, sìd’s no ghȁisse hȁt: «Teligraafenamt Wald – Verbìndig bìtte?»
[ 66 ]