Won ìm letschte Joorhùndert ìm Zȕripiet mìt de nöie Schtaatsverfassig s Rȁcht ùf sȁlbschtȁndige Handel choo ìscht, hȁnd si zȁntùmen iniziatiivi Chreft aafoo rode. An allne Flȕss ùnd Bȁch noowe sìnd Schpìnnereie, Wȁȁbereien ùnd dȁnn au Schtìckereie bboue woorde. Zùm die Wasserchraft dȁnn ȁ rìchtig chöne nùtze, sìnd Wasserrȁcht gchauft ùnd Kanȁȁl ùnd Weijer aaglȁit woorde. Esoo hȁnd ìm letschte Joorhùndert d Hërre vo der Chüewȁid ì der Chȕȕrzi oben en groosse Schtautȁich plaanet. Deet, wo di vier Bȁch vom Fȁlmis, Ghȁischt, Geer ùnd vom Hìndergaden ȁnedùre zȁmechönd, hets selen en Wejer gëë, won wiit ìd Bachläuff zrùgggschtauet en Huuffe Wasser zùm Aatrììb von ere Tùrbiine mìt Gȁneratoor zùm Schtroom mache glìferet hett. Der Uurgrosvatter hȁt bìrȁits de Cholbode verchauft ghaa ùnd wiit ìs Töbeli hìnderen alls Holz ùmtoo. De Fìscher ùf de Chüewȁid ìscht dȁnn aaschiined eso voorsìchtig gsii, das ëër zeerscht emool e Meeter hööchi Schwele hȁt lo boue, zùm Luege, wie si das ȕber es Joor use mìt em Gschieb von Bȁchen uuswȕrki. Scho no e paar Sùmmergwìtter ìscht dȁnn dë Gùmpe vole Schtȁi ùnd Grie gsii. Esoo hȁt mer das grooss Bouwërch, won ȕber d Schtauchroonen ȕbere d Oberholzschtrooss ggange wäär, ad acta glȁit ùnd dȁnn de Wȁȁbereggwejer bboue. Deert hȁt mer dȁnn de Voortel ghaa, das s Gschieb ìm Bach bblìben ìscht, ùnd nù s nùtzbaari Wasser aafȁngli dùr en Holzchȁngel ìn Weijer fȕre gloffen ìscht. Esoo hȁt mer dë schööni Waldweijer mȁngs Joor lang chöne nùtze, ooni Schtȁi ùnd Grie usezhole. Das ìmmer gnueg Wasser ùmeseig, hȁnd d Fabrikante vo de Chüewȁid ùnd di ùnderlìgeden ìm Saagerȁi ùf de ganze lìngge Siite vom Bach ùf ali Ouȁlen ùnd Bȁchli es Wasserrȁcht errìchte loo. De Grosvatter hȁt amigs verzelt, mer heb die Grùndbsìtzer vom Ober- ùnd Nìderholz ìd Kantonsgrȁnze dùren iiglaade, dene Lüüt e paar Liter Wii offeriert ùnd esoo ganz nȁȁbetbii jede lo en Vertraag ùnderschriibe, won de Fabrik s Rȁcht ùf ales Abwasser von Brȕne, ùnd zùm Tȁil vo oogfasste Quȁle zuegsìcheret hȁt. Dëë gliich Vertraag seig dȁnn e Wùche schpȍȍter mìt de Sùnesiite vom Schmìttebach zùr Diskusioon gschtande. Aber schiinbar hȁt doo en Vetter vom Saagerȁindler Hërr trotz em Hallauer en chloore Chopf bhalten ùnd ì de Sȁnnhȕtte vornen eso bìschtìmmt degȁge greseniert, das niemert sich hȁt welle fȕr 99 Joor lo bìnde. D Chüewȁid Fabrìkante hȁnd dȁnn bìm Rìngger ì der Poo ùnd em Buumen ìm Geer offni Oore gfùnden ùnd ì der Folg ales Wasser vo der Poo ùnd vom Schpìtaalbȁchli aa defȕre ìmene Gùssroor ìs Geer abe glȁitet. I bsìnn mi no, das de Frìdrìch Elmer mìt em Otto Honegger ìm Halperg ùssen e paar Mool ìm Joor ìscht [ 12 ] cho d Ërgìbigkȁit vom Poowasser mȁssen ùnd no gëërn bì mim Vatter, won en Dienschtkoleeg vom Eerschte Wȁltchrieg gsii ìscht, echli ìsch cho schprȍȍchle, seb’s dȁnn wìder de Bach aab, bì der Wȁȁberegg verbii allne Wasseraalaage noowe bìs ìd Chüewȁid usen ales gnau gschauet hȁnd. Schpȍȍter ìscht dȁnn de Peter Kohler, won all Taag en Kontrollgang zùm Turbiinehuus ìm Hìnderwald gmacht hȁt, hin ùnd wìder mìt eme Chessel ùnderwȁgs gsii, zùm s Poowasser mȁsse. De Boumȁischter Wyler vom Fìschetaal hȁt dȁnn au emool fȕr s Elmers ì der Ȁngi obe, deet ìm Wald vor de ›Poosaagi‹, di verschìdne Quȁle gfasst ùnd ì di alt Gùsslȁitig ìs Geer abegfüert.
D Ziite hȁnd si gȁnderet, ùnd wìll d Fröndenergii ìmmer woolfner woorde ìscht, sìnd d Lȁitigen ìm Choot hìnen au nȕme ìn Schtand ghaa woorde. Eso laufft hȕt kȁi Wasser me ìs Geer abe, ùnd bì groosser Trȍchni hȁts chuum me gnueg Wasser fȕr d Fìsch ìn Gȕmpen ìne. Dȁnn hȁt aber die Wasserchraft ȁ gaar nȕd lang gnueg Chraft fȕr die vìle Maschine glìferet. Scho ìm letschte Joorhùndert sìnd dȁnn choleghȁitzti Tampfmaschine vo de Sùlzere z Wìntertuur iigrìchtet woorde. Alti Lüüt hȁnd amel verzelt, zùm de nöi Tampfchessel ìd Chüewȁid abe füere heb mer müese d Rooder Brùgg mìt Holz verschtärche, vo ùne hëër wäär mer ùf kȁin Fall ùm de Chȁmirank ìm Saagerȁi ùmechoo.
[ 13 ]