Wo d Induschtrialisierig ìm Oberland mee ùnd mee ùm sich ggrìffe hȁt ùnd an Bȁche noowe Fabrìken ùnd Kanȁȁl, aber dȁnn au Choschthüüser ùnd glii emool wȁg de Zuenaam von Lüüten ȁ nöiji Schuelhüüser bbout woorde sìnd, hȁt au s Bougwëërb sini Blüetiziit erlȁbt. Esoo hȁt s Bougschȁft Strehler z Wald ìm Ùnderpùnt ùne gȁgen Ȁnds letschts Joorhùndert en Huuffen Arbȁiter bìschȁftiget. Nȕd nù Muurer ùnd Zìmmermane, nȁi au e groossi Zaal vo Schtȁihauer, Saager ùnd Schriiner, ùnd derzue Schmìde zùm Ùnderhalt von Wërchzüüg, hȁnd doo ìri Aarbet gfùnde. No hȕt schtuuni mȁngmool ȕber di immȁnse Mȁngene vo ›Laupeschtȁi‹, wo an Bȁchen ìm Doorf verboue sìnd. Zwoor glaubi nȕd vo der Gmȁind ùnd em Kanton wie hȕtstags, vìll eener vùn Fabrìkante, wo d Chreft vom Wasser hȁnd wele nùtzen ùnd esoo de Bach ìn es kȕnschtlis Bett ine zwùnge hȁnd, zùm dȁnn draanoowe d Iiläuff vo ìrne Kanȁȁl fȕr der Aatrììb von Tùrbiine chönen iiboue. Dëëwȁȁg hȁnds weniger Grie ùnd Drȁck ìn ìri Aalagen ie ȕberchoo ùnd demìt au weniger Schtöörige vom ganze Bìtrììb. Wohëër ìscht aber dë Schtȁi, wo ì so groosse Mȁngene bbruucht woorden ìscht, choo? Wie scho de Name sȁit, ìscht ›de Laupeschtȁi‹ ì der chliinen ùnd de groosse Schrȁne z Laupen ùsse bbroche woorde. Di grooss oder ober Schrȁnen ìscht zwȕschet em Chefi ùnd de Ziegelhȕtte, a dem ȁigenaartige Felsband, won sich vom Appezȁllerland hëër ȕbers Toggeburg, z Laupe verbii ùnd nochane gȁge Jonen aben ùnd ȕber de See ȕbere verfolge loot, gsii. Di ùnder Schrȁne, grad ùnder s Schraners Fȁischterfabrìk, Rìchtig Schtȁiwìsli. Dë Laupeschtȁi, won wiiters ùne Hȕllischtȁi gnȁnnt wììrt, ìscht en Tȁil vo der obere Süesswasser-Molasse, wo ì öisem Gìbiet vor öppe 20 Mìlione Joor abglaageret woorden ìscht. D Uuffaltig vo den Alpe hȁt bìn domoolige gwaltige Nìderschlääg en ùnghüüri Erosioon bìwȕrkt, esoo sìnd Nagelflueschìchte vo e paar tuusig Meeter Mȁchtigkȁit aagschwȁmmt woorde, wo Bëërg wie de Rìgi ùnd de Schpeer, aber au öiseri Oberlȁnderbëërg bbìldet hȁnd. Jetz de Laupen- ùnd Hȕllischtȁi sìnd öppis Schpeziells. Sii ethalted au en Huuffe Schpuure vo de Fauna ùnd Flora vo ìrer Entschtehigsziit ùnd sìnd fascht nù ùs Chalchbìschtandtȁil zȁmegsetzt. D Geolooge vermueted, das die Schtȁischìcht dùr en gwaltige Murgang entschtanden ìscht. Esoo mues dùr en groosse Bërgschtùùrz vorȕbergehed e groossi Mȁngi Schtȁi ùnd Sand ìme See aagsammlet ùnd schpȍȍter dȁnn bìm Uuslauffe die ganz ander Nagelflue ggëë haa, wo zùm Tȁil au als ›Appezȁllergranit‹ bizȁichnet wììrt. [ 15 ] Die Schìchte sìnd dȁnn vo der Uuffaltig vo den Alpe liecht verworffe woorden ùnd lauffed hȕt als uufgschlossni Felsrìppe bìs ìn See abe. Die Schtȁi, wo z Laupe abbout woorde sìnd, hȁnd ganz ùnderschìdlichi Schtruktuur ghaa, je nodem ì weler Schìcht das mer’s usegnoo hȁt.
D Fìrma Strehler hȁt ì de Schrȁnen ùssen au en ȁigni Schmìtte bìtrìbe, das Hüüsli schtoot jetz no zwȕschet s Schraners ùnd em Egge vo der obere Schrȁne. Es ìscht zwoor zìmli tüüff abechoo, wìll mer, wo de Schtȁibrùch uufggëë woorden ìscht, de sȁb Blȁtz Land mìt Schùtt uufgfȕllt hȁt. D Essen ìscht aber no lang dìne gsii ùnd vom Hess ì der Ziegelhȕtten au no hii ùnd doo bbruucht woorde. Ich hȁ mìr sȁge loo, en Tȁil von bbrochne Schtȁi seiged grad ùf der Schrȁne zuegchlopfet woorde, aber dȁnn sìcher au deet wo mer’s verboue hȁt. Sùnderhȁitli aber ìm Wìnter, sìnd ùf em Wërchplatz ìm Ùnderpunt als Wìnteraarbet d Quaader fȕr Fabrìken ùnd en Aazaal öffetligi Boute wie Sekschuelhuus, d Bìnzholzschuel ùnd s Gmȁindshuus, wo als Dorfschuelhuus bboue woorden ìscht, zuegrìchtet ùnd glaageret woorde. Ganz schööni Laupeschtȁimuure gseet mer aber hȕt no a vìllne Walder Fabrìkantehüüser, wo di alti Fìrma Strehler no wäärschafti Boukunscht zȁiget hȁt. Dë Laupnerschtȁi schiint mer rȁcht duurhaft z sii, ìscht doch s Bett vom Schmìttebach no ìmmer beschtens ìm Schtand, ùnd sìcher scho zùme schööne Tȁil ìm letschte Joorhùndert gmacht woorde. Schööni Bischpiil vo Laupeschtȁimuure: S Vorzȁien a der Walder Chìle, der Iigang zù de Vìlla Montana, de Schmìttebach bì de Zuberibrùgg hìne, ùnd no vìll anderi mee. Di ùnder Schrȁne wììrt gȁgewärtig ȕberboue. Zùm Glȕck sìnd aber rùndùme no Trochemuuren ùs Laupeschtȁi ùme, das au öiseri Noochkomme no ìn Natuura die Züügen ùs der Vergangehȁit chönd gschaue. Bìm Bouen am Schtȁiwìsliwȁȁg ìscht aber au d Lȁigrueb vo der Ziegelhȕtte fȕrechoo, wo mer ìm letschte Joorhùndert s Roomateriaal fȕr di graue Laupeziegel ggrabe hȁt.
[ 16 ]