Es gìt ìm Walderdorf sìd alters hëër Gschìchte, won sich ùm es Wììrtshuus ranked, wie öppe s Effeu ùm en Baum. Eso gìts en Huuffe Gschìchte rùnd ùm d Wììrtschafte, won hȕt de Lüüte nùr no em Name noowe bìkannt sìnd. Öppe vom ›Althuus‹, em ›Gotthard‹, de Chroonen oder em Sìlematt Köbel siim ›Chrüz‹ ùnd anderne mee.
Esoo hȁt das Hotel Chroone, won nù no der alt Hotelschìld am Huus vom Rȁisibüro Sùnebërg erhalte bblìben ìscht, Aafangs Joorhùndert no en Portier ghaa em Paanhoof. Derzueanen aber en groosse Rossschtall hìnder de Poscht ùnen ì der ›Chrooneschüür‹, sodas Rȁisedi mìt Ross ùnd Waage Ùnderkumpft gfùnde hȁnd. Ase hȁt jo au de ›Rössliwììrt‹ en schöönen ȁigne Rossschtall ghaa, won draa aabboue de Rȁinhold Hotz sini Metzg bìtrìbe hȁt. Hȕt ìscht das s Huus vom Plaanigsbüro Walti. Wìsewii vom Hotel Chroonen em Aafang vo der Poschtschtrooss ìsch s Reschterant Althuus e guet bsuechti Doorfwììrtschaft gsii, de Schang Angschter ìscht doo Gwafföör gsii, ùnd sini Frau hȁt gwììrtet. Der alt Angschter ìscht aber au Oberfüürkùmidant vo Wald gsii. Asen ìscht no ìn Driissggerjoore folgedi Anekdooten ùmebbotte woorde:
Schtatthalterüebig!
Mini Eltere hȁnd das amel eso verzelt: «Wȁnn de Schtatthalter d Füürweer zùn eren Ìnschpȁkzioonsüebig ufbbotte hȁt, ìscht ìmmer der eerscht Löschzug ùf em Platz vom Gmȁindroot mìt eme ›Napolion‹ (Zwȁnzgergoldschtȕckli) bìloont woorde!» Das hȁt dȁnn die ì den Ùssewachten ìmmer echli gwùrmet, wìll sii wȁg em wiiteren Aamarsch sȁlten ì dë Gnùss choo sìnd. Esoo heig de Rieter Kùmidant Mathias Schtöri ùs em hìndere Gmȁindstȁil, sich bìm Rasierer ìm ›Althuus‹ zìmli luut gȕsseret. Es Zitli drȕberabe hȁt schiinbar dȁnn de Schang Angschter junioor dùr es Telifoon vom Schtatthalter mìtȕberchoo, das em Samschtig ìm Ùnderpunt ùne ›Ìnschpȁkzioonsüebig‹ seig. Wo der Schtöri zùm Rasiere choo sei, heb em de Schang junioor dë Sachverhalt brüewaarm verzelt. Esoo seiged doo halt ȁbe d Löschzȕȕg Riedt ùnd Hüebli ìm Schtìlen uufbbotte woorde. D Mueter hȁt amel verzelt, sii ìscht doo no dihȁime ìm Halperg gwont: «D Rieter heiged sich hìnder s Maduze Schüür ì de Mettlen ȁne, mìt zwȁi Ross a de Schprȕtze paraadgmacht. Aber au d Hüebler hȁnd hìnder em Fìscherhuus nȁbet s Elmers Fabrìk ùf der Alarm gwaartet. Chuum das es em Chìletùrm oben aafää heb ›Schtȕrme‹, seiged di beede Löschzȕȕg ìm Schnaarz ìs Dorf iigfaare. [ 8 ] D Hüebler hebed aber mìt ìrne zoome Schtieren am Tiechsel ȕberhaupt ekȁi Ussìcht ghaa, s Rȁne z mache!» Gschnȁll hȁnds dȁnn bìn Voorgsetzte gmërkt, as doo öppis nȕd mìt rȁchte Dìnge gloffen ìscht. Gliichwoll hebis aber no der Üebig ìm ›Nöihoof‹ ùnd au ì der ›Schȁidegg‹ es Halloo wȁg dëre glùngene Tüüschig ggëë. Vo sȁbem Joor aa seig aber de ›Nȁppel‹ fȕr der eerscht Löschzùùg vergȁssen ùnd nie mee uuszaalt woorde. Au hebis de Schtatthalter ì Zuekùmpft ùnderloo, de Kùmidant vorgȁngig z oriȁntiere.
Schtammgescht
Das Althuus ìscht e guet bsuechti Bȁiz gsii ùnd hȁt en Huuffe Schtammgescht ghaa. Verschtoot si, bìn ere attraktiive Wììrtenen ùnd au öppen ere rassigen Uufwäärtene. Hauptsȁchli won d Germaine gserwiert hȁt, ìscht scho fascht eh es Gläuff gsii ìs Althuus abe. Bsùnderhȁitli es paar elteri Jùnggselle müend dem rassige Wiibsbìld no lang noowetruuret haa. Sogaar d Fasnachtszitig ìscht sȁb Joor mìt Althuusgschìchte bìmüet woorde. «Germania ging ins Welschland … !» hȁts do ghȁisse. Zwee vo s Schlosserchuenzebuebe hebed derwȁge no lengeri Ziit suur ìd Wȁltgschìcht use glueget. Au der ›Elba Schüll‹ seig nȕd oogschore bblìbe. Von ìmm ìscht s Greed ùmeggange: «Wȁnn ëër ìs Althuus chömm, schìckeds amel de ›Schang‹ an Paanhoofkiosk go de Tagesaazȁiger chauffe. Dëë hȁt dȁnn ìmmer d Glȁgehȁit bìnùtzt, bìm Braschler ìm ›Schönegg‹, wie dȁnn s Reschterant Paanhoof no ghȁisse hȁt, ȁis go schnappe. Esoo ìscht dȁnn d Luise sìcherli fȕr es ›Schȍȍfferschtȕndli‹ oogschtöört gsii. Die, wo dȁnn hȁnd wele cho Hoorschniiden oder Rasiere, hȁnd dȁnn s Pier oder de Kafi ȁifach vooruus müese gnëmige. Em Vernëë noowen ìsches schwìrig gsii, ìm ›Althuus‹ en Platz am Schtammtìsch z ergattere, sìnd doch doo eso treui Gescht gsii ùnd hȁt jede ùf siin aagschtammte Sìtz pochet, das jeden Iidrìnglig ȁifach ewȁgggschìckt woorden ìscht.
›Schtierenauge‹
De Jakob Hess vo de ›Sìlematt‹, hȁt mȁngs Joor ìm ›Chrüz‹ wisewii vom Gmȁindshuus gwììrtet. Vìli Puure vo ùsset em Dorf, aber au vìll Aarbȁiter ùnd Aagschtelti ìm Dorf hȁnd bì ìmm vercheert. Esoo notüürli ìmmer au en Tȁil von Walder Pöschtler. Der Emil Walder, ȁine von ene, ìscht ìmmer öppen ùf em Hȁiwȁȁg ›no vertschlìpft‹. Ëër hȁt schiints de Frau vo de Tuur hȁi müese drüü Totz Ȁier brìnge, ùnd ìscht debei ȁmel mìt siiner Tȁschen au no ìm ›Chrüz‹ verhocket. Di gchauften Ȁier heb ëër ùf em Fȁischtersìms abgschtelt [ 9 ] ghaa. Do hȁt en Schpassvogel de Wììrti gsȁit: «Wȁnn't ìd Chùchi gooscht go Schpiegelȁier brȍȍtle, schpȁnd ich der d Ȁier dezue. Glii hȁnd esoo di eerschte Schtammgescht ìri ›Schtierenaugen‹ ȕberchoo. D Frau Walder, won ìre Maa ìscht cho sueche, hebi mer grad au iiglade zùm Mitȁsse. Sii hebi sogar de Maa ermùnteret: «Emil ìss, du bruchscht dȁnn nüüt me Znacht!» No eme gmüetlichen Oobig seiged s Walders dȁnn hȁizue. Deet hebi dȁnn aber, «o hȁilige Schreck», em Pöschtler si Frau gmërkt, das sii ghùlffe hȁt, di ȁignen Ȁier z ȁsse.
Am faltsche Platz
D Frau Honegger ìm Zìpfel hȁt vor hùndert Jooren ùnder ìrne Schtammgescht hauptsȁchli Fabrìkanten ùnd besseri ›Hantrìchtslüüt‹ ghaa. Ase hȁt mer de Hans Brȁndli-Sȁnn a de Paanhoofschtrooss vor öppe 30 Jooren ì der Sȁnnhȕtte vorne verzelt, wie de ›Hùndsrùgge-Schniider‹, sin Vatter, ì dë illuschtri Chrȁis iechoo ìscht. «De Hȁiri Brȁndli, Schniider ȁben ab em Hùndsrùgge, hȁt, nȕme ganz jùng, d Barbara Honegger, e Schwöschter von ›Side-Hërre‹ ghüroote. Noch em Hoochsig heig ìnn de Schwìgervatter iiglade, em Samschtig Oobig ìn Zìpfel zùm ›Schtamm‹ z choo. Ȁinersiits heig en daas gfreut, zùm andere heb er aber fascht Hȁmige ghaa z goo. Item, d Frau heb em dȁnn groote, ȁifach emool sich möglichscht ruhig z haa, ùnd halt mìt de Verwandte zȁme z sìtze. Rìchtig hebis doo nȁbet siim Schwìgervatter no en Platz frei ghaa, ùnd es sei ȕber daas ùnd dìses politisiert ùnd prìchtet woorde. Kȁin Mȁntsch hebi dergliiche too, er seig do nȕd am rȁchte Platz, demìt seis em au ìmmer wööler woorde. Glii seiged dȁnn scho di letschte, wo zùr Tafelrùndi ghöört hebed, no iitroffe. Do heb de Haupmen Elmer, Hërr ùf de Chüewȁid, ooni öppis z sȁȁge, de Schniider-Brȁndli samt em Schtuel uufglùpft ùnd as ander Ȁnd vom Tìsch gsetzt. «Das ìscht miin Platz!», sei de chùùrz Komȁntaar zù dëre Handlig gsii. Ase hebi de ›Nöiling‹ ì dëre voorneeme Schtammtìschrùndi grad vo Aafang gwȕsst, wo siin Platz ìm Zìpfel ìscht. Hȕt lachet mer ȕber dërigs Verzele, aber es ìscht no mììr ì jùnge Joore passiert, das i ìn ere Walder Wììrtschaft, wȁg emen iigflȁischte Schtammgascht hȁ müesen an en andere Tìsch zȕgle. Zwoor nù ȁimool, drùfabe hȁni dȁnn en Boge ùm sȁbi Bȁiz gmacht. Au no vor nȕd mȁngem Joor sìnd von ere Walder Wììrteni d Italiëëner vom Schtammtìsch verscheucht woorde. Mìt em Erfolg, das es vìll rüebiger woorden ìscht. Sìcher hȁt aber au der Umsatz nochane nȕmen ìmmer gschtìmmt.
[ 10 ]