Chùùrz nodem z Wald ùne di eerschte Fabrìke bboue woorde sìnd, hȁt mer au scho d Bȁch vo der Ùmgȁbig als Energiitrȁȁger voll gnùtzt. Esoo ìscht ùf siim Wȁȁg bìs ìd Joonen abe de Schmìttebach ì vìllfeltiger Wiis ȕber Tùrbiinen ùnd Wasserreder gloffe. Früener, vor’s Fabrìke ggëë hȁt, ìscht zeerscht emool öppen ì der Gȁged von hȕtige Pùmpwëërch von Wasserversoorgige, em Uusgang vom Saagerȁitobel, em Schmììd Lȁtsch sini Schliiffi ȕber es Wasserraad vom ›Schliiffibach‹, wien er dȁnn no ghȁisse hȁt, trìbe woorde. D Schmìtte vom Lȁtsch müessti mer sìcher näume hìnder em Zìpfel ìm Schmìttebach go sueche. Dȁnn hȁt aber dë Bach sìcher sìd langem d Nöimȕli aatrìbe, wo no bìs ùm Mìtti daas Joorhùndert e Saagerei vo de Gìbrüeder Honegger gloffen ìsch. Die hȁt woorschiindli ȁin von grööschte Gȁng (Ausladung) ì der Gȁged ghaa. Es sìnd dȁnn au ìmmer bsùnderbaar tìcki Baumschtȁmm dooane zùm Saage bbroocht woorde. Dȁnn gìts aber ìm Saagerȁi en eerschts Wasserrȁcht, wo eme Buume, grad nȁbet de Zùberibrùgg, de Bach ȕber es Wasserraad e mëchaanischi Schlosserei aatrìbe hȁt. D Wȁberei ùf der Chüewȁid hȁt dȁnn dë Bach scho ìm Hìnderwald oben aafää nùtze, wo mer s Wasser vom Wȁbereggweijer hȁt lo e Tùrbiine mìt Gȁneratoor triibe. De Schtroom ìscht ȕber e Freilȁitig ìd Fabrìk ȕbertrȁit woorde. Vom Hìnderwald uus ìscht dȁnn s Schmìttebachwasser zìmli trääg ìn Halperg fȕre gloffe. Ìscht ìm Hìnderwald dùr e Lȁitig vom Pȕntertöbeli hëër ùnd ùnderwȁgs ìn Halperg use no vo verschìdene chliine Wȁsserli verschtärcht woorde. Bìm vordere Wasserhüüsli ìscht Holz ùnd Laub usegsììbet woorden ùnd dȁnn s Wasser ìm Weijer gschpiicheret zùm ùf Abruef ì de Chüewȁid Wȁberei ȕber d Tùrbiine z lauffe. E groossi Transmìssioon hȁt dȁnn nöiji ùnd alti Fabrìk aatrìbe. I bsìnn mi, wie mer amel als Chìnd gwaartet hȁnd, bìs de Hüüsser no de Mìttagspause d Fabrìk ›aagloo‹ hȁt. S grooss Raad ùnder em Dùrchgang hȁt dȁnn langsam aafoo lauffe, ùnd bald hȁts vo de Transmìssioonsrederen ùnd Rieme, aber au vom Schlagwërch von Schìfflenen ùnd em Fachwȁchsel an Schtüele tùnneret ùnd polderet ìn Wȁbsȁȁlen ìne. Mi Mueter hȁt doo, bìs ìm Föifezwȁnzgi, elf Joor lang s tȁgli Broot verdienet. S Wasser vom Schmìttebach hȁt dȁnn ìm Chüewȁidweijer wìder e Pause ghaa. D Saagereifabrìk vo s Oberholzers, hȁt ȁ s Wasser vo allne Siitebȁchli ùnd alles was sùscht ìm Schmìttebach noch em Hìnderwald no gloffe ìscht, ìm Tobel vor de Höll, ìmen offne Kanaal gsammlet ùnd ȕber es wiits gnietets Roor ìd Chüewȁid use glȁitet. Esoo ìscht d Wȁberei vo s Oberholzers de drìtt Nùtzer vom Schmìttebach. Doo ìsch es dȁnn nù grad ȁne de Schtrooss es wiiters Mool ȕber d Nìdertrùcktùrbiine vo de [ 19 ] Gìbrüeder Honegger fȕr en Wȁbereiaatrììb nùtzbar gsii, vo doo aa sìnd dȁnn d Saagi Nöimȕli – au vo de Gìbrüeder Honegger – ùnd d Schpìttelfabrìk mìt Wasser vom Schmìttebach ì Bìtrììb ghaa woorde. Dȁnn sìnd zȁme mìt der Joonen ìm Blȁiki Ìnduschtriekomplȁx no diwersi Aalage mìttrìbe woorde. Esoo hȁt mer dë früener sìcher mùnteri Bëërgbach ì vìllfeltiger Wiis gnùtzt, ùnd eerscht ìn letschte 50 Joore, won ìm ùndere Tȁil ekȁi Wasser me abzwiigt woorden ìscht, hȁts wìder en vitaale Bach ggëë. En Bachlauff, wo mìt siine Fìndling ùnd chloore Gȕmpe mȁngem Wanderer s Hëërz erfreut.
[ 20 ]