Wȁnn’t deet vo Wald hëër gȁge d Schȁidegg ufe gooscht, ùnd es ìsch en trüebe Taag, dȁnn tȁnksch, wȁnn’t deruuf chùnscht gȁge d Sandgrueb: «Doo hìne ìsches no en Abglȁȁgni, doo hìne wetti ȁmel nȕd wone!» Und iich, wo do hìne miini Jugedziit verbroocht hȁ? Was tȁnk iich, wȁnn i ùs de Fröndi, öppen ùs em Dienscht deet deruuf hȁizue goone? «Grüezi au mis Hȁimettaal, wie gfallscht mer ȁ so guet mìt diiner Schtìlli ùnd em Frìde wiit ùnd brȁit! Was gseeni au, s hȁt ghërbschtet», oder aber: «Wie hȁt doch au wìder alles gwachsen ùnd ggruenet!» Wȁischt, werum mììr ase verschìde tȁnked? Duu bìscht en Frönde, hȁscht nie ìn chloore Bȁche de Forȁle zueglueget, wie’s ase glȁitig ùnder d Schtȁi verschwùnde sìnd; nie ase verlooren am Waldegge tȍȍrffe diin Jugedtraum traume. Hȁscht vìlìcht kȁis alts Puurehuus als Hȁimet ghaa. Grad daas aber ìsches, wo di s ganz Lȁȁbe duur, en treue Soon vo diiner Hëërkùmft loot bliibe. Mii Jugedziit, e schööni Sach ùnd au glȁitig gsȁit. Zùm Bìschriiben aber wȁissi woorhaftig fascht nȕd woo aafoo. Moll, i glauben ich heig de Rank scho gfùnde! Han es alts Albùm fȕregholt, ùnd ha s Bìld vo miim Grosvatter seelig vor mer. Du liebe, liebe Grosvatter, wie mȁngi gueti Siite fȕllt diis Aadȁnken ì miim ›Lȁbesbuech‹! Won i no en Pfösi gsii bìn, ase zwȁi, drüüjȍȍrig, wie hȁn di doch doo scho gëërn ghaa! Bìni emool ùf d Naase gheit – o Jeger au – hett daas chönen es Bbrüel gëë! Aber scho bìscht du doo gsii, ìmmer paraad zùm Trööschten ùnd nassi Auge trȍchne. I entsìnn mi no, wien i mìt der vor em Huus ùsse ghöcklet bìn, wo’t mer duu di verschìdne Militäärmȁrsch vo der ȁidginössischen Armee voortrùmmelen ùnd derbii ase vo früener hȁscht chöne verzele. I wȁiss no guet, mer hȁnd ìm Ghȁischt dȁnnzmool no di rooten Eppelette ghaa. Du hȁscht mìr doo verzelt, die heig miin Uurgrosvatter aaghaa, won ëër heb müesen ìn Sonderbùndschrieg. «Es seig gaar es groosses Gschtȕrm gsii ìm Sìbenevierzgi. Wo der Uurgrosvatter s Nìderholz ab gmarschiert sei, de Tornìschter em Pùggel, als Tambuur de Zȕrichȕbel aaghȁnkt, hebs ì der Oo ȁne vom Hìrschacher bìs ìn Chùmmel hìndere bbrȁnnt. Zwoo Schüüren ùnd föif Wonhüüser hebs totaal iigȁscheret.»
S ìscht nù eebigs schaad, hani doo nonig chöne schriibe. Hetti’s hȕt vìll liechter, müesst nȕd ase mine Gìdanke noowesìne: «Wie ìsches doch amigs gsii?» Aber wȁnn i scho aagfange han, es chùnt ȁis ùms ander wìder ìd Sìnn zrùgg. Ìm Hërbscht, doo hȁt dȁnn de Grosvatter bì mììr ùnd de Schwöschter bsùnderhȁitli Phȕnkt ghaa! Das ìscht doo dervoo choo: Wȁnn ùm de Bȁttaag ùme d Haselnùssen an Hȁȁge noowen ase bruun ùs de Tangge [ 22 ] gloo hȁnd, ìscht de Grosvatter mìt öis Chìnden uuszoge zùm Nùsse sueche. Ëër hȁt en riischtene Rȁissack ȕber d Achsle ghȁnkt ùnd de Hooggeschtȁcken ùs em Schtùbenegge fȕre glanget. Dȁnn ìsch es loosggange! Zeerscht öppe dùr d Ghȁischtwȁid aab. Mìr Chìnd hȁnd zwoor ìmmer echli Reschpȁkt ghaa vor em Tachseloch ìm Schüürli ùne. Aber wȁnn de Grosvatter derbii ìscht, cha jo nüüt passiere, vo der Ȁich aa derab hȁt ëër is dȁnn ȁi Schtuud ùm di ander obenabeghoogget, ùnd mìr hȁnd tȍȍrffen abzeere. Aber ohȁ! Wȁmmer hetted welen ùf eme Schtȁi e paar Nùsse go verschloo, nù wȁg em Luege – verschtoot si, was es drìnìne heb, dȁnn sìmmer bìm Grosvatter an Lȁtze ggroote. Eerscht wȁmmer es schööns Bȕndeli bejenand ghaa hȁnd ùnd sìnd hȁi go uustanggen ùf em Bȁnkli vor em Huus, oder au öppe dìnen ùf em Chouschbank, hȁt mer öppen ȁini tȍȍrffen ȁsse. I bsìnn mi no, wie mer amel d Fìngernegel weetoo hȁnd vom ›Uustangge‹. Debii sìnd die, wo nȕd fascht sȁlber usegloo hȁnd, ȁinewȁȁg blìnd gsii. Wȁnn alls schöön uustangget gsii ìscht, hȁt de Grosvatter die Nùssen ìm Emȁilwȁschbecki ìne ›gschwȁmmt‹. All die, won obedrùff gschwùme sìnd, hȁnd mìr Chìnd ùf em Brȕggli (Huusschtȁge) ùsse tȍȍrffe tööde. Wȁnn ȁ di mȁischte nüüt oder nù wenig Inhalt ghaa hȁnd, so hȁt is daas doch ìmmer wìder Freud gmacht. Bsùnderbaar wȁnn is dezue s chlii Hȁmmerli hȁt chöne diene. Sùscht hȁt mer halt ȁifach en rùnde Schtȁi bbruucht dezue. De Grosvatter ìscht ì dëre Ziit dernȁȁbet ùf em Bȁnkli ghocket mìt ere Ziitig oder eme Buech. Hȁt aber öppen ȕber d Brȕlegleser use zueglueget, wie mìr ùf de Schtȁiplatten öisi Nùssen uufgchlopfet hȁnd. I hȁ dȁnn öppe müesen ›anes Öörtli‹, was ȁigetli nù de Voorwand gsii ìscht, dìnen ùf em Chouschbank e paar vollni Nùsse go schtìbìtze.
De Hërbscht ìscht ȁinewȁȁg fȕr öis Puurechìnd di hërrlichscht Jooresziit gsii. Scho wȁg de vìllnen Öpfel ùnd Bìre wos ùnder allne Bäum ghaa hȁt. Mer müessted kȁi rȁchti Goofe gsii sii, wȁmmer nȕd di grööschten ùnd saftigschte Groofeschtȁiner ùnd Bëërnerroose gsuecht hetted. Ase hȁt mer au öppe wȁnn’s kȁine vo de guete Sorten am Bode ghaa hȁt, echli ìn obere Schtock ue glanget. Und wìll mer no nȕd grooss gnueg gsii ìscht, hȁt mer d Gȁislen oder en Chnebel gnoo, eso quaasi als Verlengerig. Nù hȁt mer dȁnn halt müesen Obacht gëë, das mer kȁi Zueschauer ghaa hȁt, sùscht hetts dȁnn ee as nȕȕd ùf de Hosebode ggëë – ooni Verlengerig zwoor. Aber trotzdem, die Schand – wȁg emen Öpfel – ää baa! Mer mues si nù nȕd lo verwȕtsche, dȁnn tȍȍrff mer fascht ales.
Es hȁt aber no en anderi Erìnnerig an Hërbscht, e weniger gueti. Vee hüeten ìsch bìm schööne Wȁtter e hërrligi Sach. Mìt Füürli Mache ùnd Hȍrdöpfel Brȍȍtlen ìscht die Ziit schnȁll dùreggange. Wȁnn’s aber [ 23 ] eso di ganze Hërbschtfërie dùùr all Taag trüeb ùnd nȁblig gsii ìscht ùnd d Rȁgewùlche tüüff abeghanget sìnd, dȁnn hȁts langi Schtùnde ggëë. Schtìfel hȁt niemert ghaa, ùnd ìm nasse chalte Graas – Barfuess – hȁt mer de ganz Taag gfroore. Öiseri Tschööpli hȁt mer amel am Oobig chönen uustrùcke. Gȁge di gröbscht Chelti an Füesse hȁt mer ìmmer en frìsche Chüedrȁck bbruucht zùm wìder es Ziitli e Bìtzeli wäärmer haa. Wȁnn au de Hërbscht e schööni Ziit gsii ìscht, nù vìll z rasch ìsch er verbiiggange.
Bald ìsch es Wìnter, ùnd trotzdem’s chalt ùnd ruuch woorden ìscht, wȁnn di erschte Schneeflöckli vom Hìmmel abegwìrblet sìnd, ìsch mer veruse gschprùngen ùnd ìscht derbei ì ȁi Jascht ine ggroote. De Schlìtte hȁt mer wele vo de Wìnden obenabe hole. Jo, mȁng Mool glaubi ìsch mer sȁlber fascht wien es Schneeflöckli ùmegwìrblet. Fȕr de Grosvatter, hȁts mìt tùnkt, seiged di eerschte Voorbotte vom Wìnter gaar nȕd wìllkomme! Ȁmel ìscht ëër mȁischtens ee chùùrz aabbùnde gsii. Ìscht ȕber emen alte Buech oder de Biblen ì de Schtùbe ghöcklet, ùnd mȁngmool hȁts mi ì miim Chìnderhëërz ìne tùnkt, ëër sìni öppis ganz Fëërnem noowe. Ja hȕt verschtooni’s! Doozmool bìni ȁbe no z jùng gsii zùm wȕsse, das ȁim di ȁige Juged ùnd s ȁige Lȁȁbe mȁngs chan z sìnen uufgëë. Schööns ùnd Trüebs, Liechts ùnd Schwëërs! Jetzt hȁts au fȕr öis Chìnd ghȁisse, mee ì der Schtùben ìne bliibe. Es ìsch is derbii gaar nȕd so langwiilig woorde. Mer hȁt jo ì de Puurehüüser ìmmer Schtùbene ghaa, wo mer si au no hȁt chöne rode drìnn. Esoo hȁt mer mìt den Uurwërch-Isepaan mìt em rùnde Schìnechranz, mìt de Holzchüe, ùnd d Schwöschter mìt de Bȁȁbi gschpìlt. Zwȕschetie au öppen emool echli Tùmmhȁite gmacht. Eso hȁmmer emool vo allne Ziitige chliini Fȁtzli gmacht, au e verȁinzleti Buechsite hȁt no müese draaglaube. Mìr sìnd esoo vertüüft gsii i öisers Tue, wie de Grosvatter ì siini Lȁktüüre‚das mer eerscht zȁmegfaare sìnd ùnd gmërkt hȁnd, was mer tùmms aaschteled, wo d Mueter wo ì der Chùchi Wösch ghaa hȁt, aafää hȁt uufbìgëëre. Devoo ìscht au de Grosvatter uufmerksam woorde, ùnd hȁt gaar asen ȁige ȕber d Brȕlegleser uus glueget, das’s öis gaar nȕme wool gsii ìscht, won ëër siis Lamȁnto au no loosgloo hȁt. Gschäch nüüt Böösers! Chìnd sìnd ȁbe Chìnd ùnd wȁnd halt öppis z tue haa.
Ȁis Erlȁbnis ùs de früenschte Juged ìsch mer doo no ìn Sìnn choo. Es ìscht Samschtig Nomìttag, de Grosvatter ìs Doorf zùm Hoorschniider. Eb ëër ächt öppis guets hȁibrìngt? D Grosmueter ìscht ì de Schtùben am de Boden uufnëë. Dezue hȁt si d Schtüel ùf de Tìsch ue gschtelt ùnd der Ofeschtuel ganz ìs Eggen ȕbere gschtoosse. «Grosmueter, lueg – Grosmueter, was machscht?» Öppen ase hȁts töönt. Ich dreijȍȍrige Pfösi bìn ere wìder emool [ 24 ] ȕberall ìm Wȁȁg gsii ùnd hett sele zùr Schtùben uus. Aber es hȁt mer gaar nȕd passt, mer hetti jetz doch esoo schöön Platz zùm ì de Schtùben ùmefagiere. Und wìll d Grosmuetter ùf de Chnüünen ìmmer au hìnderschi grùckt ìscht, han iich notüürli au wele hìnderschi schtogle. «Grosmuetter lueg! – Du luegesch jo gar nȕȕd! Jetz machi’s noomool, aber muesch luege!» Pumps – – Pȁtsch. Ùf all Siiten ìsch s Uufwȁschwasser ùmenand gschprȕtzt. Ich hȁ halt vergȁsse ghaa, das s hölzi Geltli zmìtzt ì de Schtùben ìne schtoot. «Du bìscht doch en rȁchte Grüsel – schtand uuf du Toorebueb!» Und dȁnn hȁts nù no eso tȁtscht ȕber de Hosebalen abe. Ich wäär ȁiswȁgs lieber nȕd bì dëre Bschëërig gsii. Aber öppis hȁni debii fȕrs ganz Lȁbe gleert: «Zeerscht luege, dȁnn tȁnken ùnd vorwärts schtatt hìnderschi goo!» Ich bìn dȁnn froo gsii, wo hìnder mììr d Schtùbetȕȕre zuetȁtscht ìscht und’s verùsse nù no wien es Echo vom Hagelwȁtter töönt hȁt. Fȕr waas au lang hüüle, de Grosvatter ìscht jo ùf Wald aben ùnd brìngt doch sìcher öppis guets hȁi! Miini Hose sìnd a de Sùne dȁnn glii wìder troche woorde. De Grosvatter chùnt jetzt ȁ lang nööd, ùnd was hȁts ȁcht au ggëë? Ohȁ! Z früe gjoomeret! De Taxi Zìmmerli z Wald ùnen ìscht mìt siim Rùmpelchare s Fȁlmis uufpfùret, das es gschtobe hȁt. Es hȁt mer wȁȁgerli Chùmmer gmacht, ëër chömm grad au no ìs Ghȁischt ȕbere. Dȁnn hetti nȁmli de Fìnkeschtrììch gnoo! Dȁnn s eerscht Auto won no miiner Ziitrȁchnig do ȕbere choo ìscht, hȁt mich esoo verschreckt. das i’s sogar ìn Träume no gsee hȁ hìnder mer hëër choo. Daas ìscht esoo ggange: Ame schööne Sùmmernomìttag, d Mueter ìscht am Better Sùne, de Vatter am Tȁngelen ì de Schüür vorne gsii. I ha zeerscht de Mueter ghùlffe Madratze chlopfe. Wo’s mer verlȁidet ìscht, wotti zùm Vatter ìd Schüür fȕre. Ùf em halbe Wȁȁg chùnt vom Fȁlmis hëër eso e verùckts blaus Ooghüür z chnattere. Ich hȁ wele fùrtschprìnge, aber nù wele, je mee as i gschprùnge bìn, deschto nȍȍcher ìscht dë Schtìnkchare choo. I hȁ nüüt anders chönen als luuthals usepäägge. De Bìrchmȁier vo Wolfhuuse hȁt de Buuch ghebet vor Lache. Und iich hȁ tȁnkt: «Ja, wër ìme sone Vehikel chan hocke, hȁt guet lache!» No won i ìs Hüebli fȕren ìd Schuel ggange bìn, hȁni wȁg jedem Auto müesen as Poort ue gùmpen ùnd bì dewȁgen au uusglachet woorde.
Es hȁt früener hìnder öiserem Huus en Schtȁȁg, oder besser gsȁit e brȁits Brȁtt ghaa ȕber de Bach. Das ìscht ganz kùmood gsii, wȁnn i emool hȁ welen abschliiche. Öppe zùn Noochberschìnd go schpìle. De Schtrooss noowe hat ȁim ganz sìcher d Mueter ìm Bach ùne scho wìder zrùggpfìffe. Esoo hetti au emool wele zu s Kuratlis Mȁitli ȕbere, wo bìm Schaaggeköbi i de Fërie gsii sìnd. Es hȁt em Tag vorane no rȁcht grȁgnet ghaa, de Bach en Huuffe Wasser ùnd s Brȁtt ìscht no füecht ùnd [ 25 ] gschlìpfig gsii. Item ich bìn e paar Schrìtt choo ùnd dȁnn halt ìs chalt Wasser ine gheit ùnd pudelnass woorde. Zù allem Eelȁnd hȁts au no Chlȁpf abgsetzt ùnd mìt em go Schpìlen ìsch nüüt gsii.
Esoo ìsch mer halt mȁng Mool mis Jugedparadiis fascht wien es Chefi vorchoo. Zwoor wȁnn ganz guet Wȁtter gsii ìscht, hȁni scho emool tȍȍrffe zùm Jogg ȕbere go ›Chüelis‹ mache, aber es ìscht ȁbe scho eender d Uusnaam gsii. Es hȁt amel ghȁisse: «D Elise hȁt sìcher scho gnueg Grȁbel mìt den ȁigne Goofe!»
Ì de Fërie ìsch aber dȁnn mȁngs Joor lang au bì öis öppe en Grȁbel gsii. Jedes Bett ìscht dȁnn bsetzt gsii, ùnd sìcher erìnneret sich no mȁngs von Verwandte, aber au e paar Chìnde vo de Pro Juventute a di schööne Wùchen ìm Ghȁischt. Nù eso ganz ooni z mërke, das ì miner Juged e groossi Kriiseziit gsii ìscht, sìnd di sȁbe Joor au bì öis nȕd verbiiggange. En alte Vetter, de Jakob Hess ùs em Chefi, ìscht vìll arbetslos gsii. Sini Kathrii ìscht amel froo gsii, wȁnn’s en wìder es Wiili hȁt chönen ìs Ghȁischt schìcke, zùm Schiiten ùnd Hȁlffe heue. Wȁnn ëër bì öis au nù s Ȁsse ghaa hȁt, ìsch er ìren ì dëre Ziit nȕd ȁ no ìm Huus ùmegchnuuschtet ùnd hȁt d Lüüt rùndùme vertäubt. De Vatter hȁt zwoor ìmmer druuf glueget, das nȕd d Bȁȁsi Röösi au no nȁbet ìmm doo gsii ìscht. Die Zwȁi sìnd nȁmli gaar nȕd guet z schprȁche gsii ùf enand. Ì de Joore Vier- ùnd Föifedriissg hȁt de Vatter en Tȁil vom Huus ùmbbouen ùnd ìscht froo gsii, das siini Nȁffe Paul ùnd Hȁiri Buumen ùs de Haselschtuud, wȁg der Aarbetsloosigkȁit de Ziit ghaa hȁnd z hȁlffe.
No böös ì Erìnnerig ìsch mer aber d Mìlchkontigȁntierig von Joore bìs en Chrieg ane. Doo hȁts aber rasch gcheert, ùnd d Puure sìnd zwùnge woorde, Ȁier, Mìlch ùnd Schlachtvee zùm vorggääne Priis abzlìfere. Mìt em Uusbrùch vom Zwȁite Wȁltchrieg 1939 ìscht aber scho de schööner Tȁil vo de Jugedziit z Ȁnd ggange. Ich hȁ müesen ùf Wald aben ìd Schuel ùnd ha di sȁb Ziit gaar nȕd ì beschter Erìnnerig.
[ 26 ]